XUDAVƏNG MƏBƏDİ, X o t a v ә n g m o n a s t ı r k o m p l e k s i – Azәrb. Resp. әrazisindә dövrümüzәdәk gәlib çatmış әn böyük Alban (Qafqaz) xristian mәbәdi. Mәbәd V–VI әsrlәrdә yerli türk boylarına aid qәdim ibadәtgahın qalıqları üzәrindә xristian memarlığına uyğun şәkildә inşa edilmişdir. Kәlbәcәr ş.-nin 29 km-liyindә, Tәrtәr çayının sol sahilindә, Bağlıpәyә k.-nin әrazisindә yerlәşir.
Xaçın knyazlığında alban kilsәsinin mәrkәzi iqamәtgahı kimi fәaliyyәt göstәrmişdir. Möhkәm divarlarla әhatәlәnmiş kompleksә daxil olan doqquz tikilidәn beşi әsas, digәrlәri kömәkçi vә xidmәti tәyinatlıdır. Yonulmuş daşlardan düzbucaqlı formada inşa edilmiş vә daha erkәn dövrә aid mәbәd birnefli zal tipindәdir, uz.16,2 m, eni 5,8 m-dir. Alban bazilikası (Müqәddәs Mәryәm ana bazilikası), Arzu xatın kilsәsi, sonradan әlavә edilmiş Müqәddәs Qriqoris vә Hәsәn Cәlal mәbәdlәri dә monu mentallığı ilә seçilir. Bir neçә dәfә tәmir olunan X.m.-ndә alban hökmdarı Hәsәn Cәlal tәrәfindәn yenidәnbәrpa vә әlavә tikinti işlәri aparılmışdır. İnşa zamanı, әsasәn, yerli qara bazalt daşdan, bişmiş kәrpicdәn, ağacdan vә әhәng mәhlulundan istifadә edilmişdir. Xaçın knyazlığına aid müxtәlif kitabәlәrin saxlanıldığı X.m.-nin divarlarına yağlı boya ilә çәkilmiş çoxlu rәsm vә yazılar daim tarixi saxtalaşdırmağa çalışan ermәnilәr tәrәfindәn mәhv edilmişdir.
Xudavәng mәbәdi.
Əd.: X ә l i l o v M. C. Albaniyanın xristian abidәlәri (IV–X әsrlәr). B., 2011.
