XÜTBƏ (әr. خطبة ) – cümә vә bayram namazları, elәcә dә bәzi ibadәt vә mәrasimlәrin icrası zamanı xәtib tәrәfindәn oxunan vәz. Cümә ibadәtinin mühüm tәrkib hissәsidir. Bir qayda olaraq, cümә günü namazdan qabaq iki X. oxunur. Ərәblәr arasında cahiliyyә dövründәn mövcud olan X. әnәnәsi islam meydana gәldikdәn sonra dini sәciyyә qazanmışdır. İslamdan әvvәl tәbliğat vә tәşviqat, sülhә vә ya döyüşә çağırış, qәbilәdaxili nizamın saxlanması vә s. mәzmunlu X.-lәr oxunurdu. İslam dövründә ilk X.-lәr Mәhәmmәd peyğәmbәrin adı ilә bağlıdır. Hicrәtdәn sonra, xüsusilә İslam hökumәti qurulduqdan vә cümә namazı tәsbit edildikdәn sonra X. mühüm ictimai mahiyyәt kәsb etmişdir. Peyğәmbәrin әn mәşhur X.-lәri hicrәtin ilk ilindә Mәdinәdә ilk cümә namazındakı X.-si vә sonuncu Hәcc sәfәrindәn qayıdarkәn (632) söylәdiyi “Vida xütbәsi”dir.
Abbasilәr dövründәn X.-lәrә bәzi yeniliklәr edilmişdi: xәlifәlәrin adlarının çәkilmәsi vә onlara dua edilmәsi hakimiyyәtin әsas simvoluna çevrilmişdi. 9 әsrin ikinci yarısından xәlifәnin adından sonra yerli hökmdarın adının çәkilmәsinә rast gәlinir, bu da onun müstәqilliyinin әsas göstәricilәrindәn biri idi. X.-dә hökmdarın adının çәkilmәmәsi onun qәbul edilmәmәsi, yaxud devrilmәsini göstәrirdi.
