XVARŞİLƏR (özlәrini a k y i l k o l a r, a t l i l k o l a r adlandırırlar) – Dağ.-ın q.-indәki sez xalqlarından biri. Sayları tәqr. 12 min nәfәrdir (21 әsrin әvvәllәri mәlumatı; 2010 il siyahıyaalmasına görә 0,5 min nәfәrdәn çox); 1,6 min nәfәr Sumadarnunun c.-ş.-indәki dağlarda (Xvarşi, Xonox, Yuxarı vә Aşağı İnxokvari, Kvantlada, Santlada, Xvayni kәndlәri), qalanları – Xasav yurd (Musalaul, Oktyabrskoye, Pervomayskoe kәndlәri) vә Qızlar düzәnliyindә (Qızlar ş., Komsomolskoye k.), Qızlar vә Mahaçqala şәhәrlәrindә yaşayırlar. Xvarşi dilindә danışırlar, avar, tindi vә rus dillәri dә yayılmışdır. Dindarları müsәlmandır.
15–16 әsrlәrәdәk Dido ittifaqının, onun dağılmasından sonra Tindal azad cәmiyyәtinin (bax Tindallar) tәrkibinә daxil idilәr, 19 әsrin әvvәllәrindә isә Xvarşi ittifaqını yaratmışdılar. 1840-cı illәrdә Şeyx Şamil hәrәkatına qoşulmuşdular. 1860 ildәn Andi dairәsinin Tinda naibliyinә daxil olmuşdular. 1930-cu illәrin sonlarından aparılan siyahıyaalmalarda avarlara aid edilirdilәr. 1944 ildә X.-in bir qismi Çeçenistana köçürüldü, 1957 ildә Dağıstana qayıdaraq Xasav yurd r-nunun düzәn әrazilәrindә (Musalaul, Oktyabrskoye, Pervomayskoye kәndlәri), Qızlar r-nunda (Komsomolskoye k.), Qızlar vә Mahaçqala şәhәrlәrindә mәskunlaşdılar.
Ənәnәvi mәdәniyyәtlәri Dağıstanın dağlı xalqları üçün sәciyyәvidir. Yaylaq maldarlığı (Tuşeti cinsindәn qoyunlar, alçaq boylu dağ cinsindәn inәklәr), dağ yamaclarında dәmyә әkinçiliyi, arıçılıq vә meşә arıçılığı ilә mәşğul olur, keçә, mahud (enu), xovlu әdyal (paxxya-ala) vә s. istehsal edirdilәr; Çeçenistan, Gürcüstan, Azәrb. ilә ticarәt aparırdılar. Yaşayış mәskәnlәri (all) möhkәmlәndirilmişdir, gözәtçi qüllәlәri var idi. Evlәri (qay) ikimәrtәbәlidir, aşağı mәrtәbәdә pәyә (bulu) var. Kişilәr tunika yabәnzәr köynәk (gid), şalvar (qaylu), beş met (teqelya), tünd, yaxud qırmızı mahuddan büküklәri olan ağ çәrkәzi (çәrkәz xabala), gümüş pilәkli kәmәr, qoyun dәrisindәn kürk (koçora, boko, kalakaç), gödәkçә (koytu xabaçı), keçә çiyinlik (butnus koçora), yapıncı (koçora) geyinirdilәr. Qadınlar kәnarları xiştәkli, әtәyi qırmızı köbәli, qırmızı qurşaqla (otsolyu; uz. 3 m-dәk) kәmәrlәnәn köynәk (kunta), onun üstündәn yaxasında, qollarında sikkәlәr tikilmiş mahud paltar (çote), yaxud aşağıya doğru genişlәnәn qolları vә qırmızı atlas kәmәri olan bәzәkli paltar (xabalo); gicgah halqaları olan, qumaş parçadan lәçәk (çuxturus) geyinirdilәr; gәnc qadınlarda hörük qını, onun üzәrindәn baş yaylığı (kazi) olurdu. Əvvәllәr icma kәnd yığıncağı vә ağsaqqallar tәrәfindәn idarә edilirdi, 19 әsrin ikinci yarısından isә başçı (beqaul) seçilirdi. X.-in adәtlәri yazılaraq qorunub saxlanırdı. Kişi xәtti ilә qohum ailәlәr patronimiyada (tayplar vә tuxumlar) birlәşirdilәr. Müsәlman tәhsili yayılmışdı. “Qışın ortası” (Ke-doba), ilk şırım, mәhsul bayramları qeyd edilirdi. Kuzen nikahı saxlanılır; әvvәllәr levirat, sororat, beşikkәrtmә mövcud idi.
Xvarşilәrin әnәnәvi sinәbәndi. Xvayni k.
