“İ SZİN” (“Çjou i”) – Çin kanonik (szin) vә fәlsәfi әdәbiyyatının әn mötәbәr vә orijinal әsәri, konfusiçi “On üç qayda” vә “Beş qayda”nın başında duran “kitablar kitabı”. Ənәnәvi Çin, Uzaq Şәrq vә CәnubŞәrqi Asiya ölkәlәrinin bütün maddi vә mәnәvi mәdәniyyәtinә olduqca әhәmiyyәtli tәsir göstәrmişdir. Xüsusi әnәnәvi elmin – iszinistikanın (i-syue) predmetidir. İki min ildәn çox yaşı olan әnәnәyә görә, ilk vә müxtәsәr “İ s.” adı dәyişikliklәr, metamorfozlar (universum hadisәlәri, yaxud mәtnin qrafik simvollarının transformasi yasında onların әksi – bütöv vә qırıq xәtlәr), asan, sadә (“qәliz” qaydalarla müqayisәdә) vә dә yişmәzlik, möhkәmlik (dünyәvi dәyişikliklәrin qanunauyğunluğu, yaxud onların mәtndә әksi) mәnalarını bildirmişdir. Əsәrin özündә ona belә tәrif verilir: “İ s.” hәyatın yaranmasını ifadә edәn numeroloji “simvollar”dır (syan). “İ s.” tәqr. e.ә. 8–7 әsrlәrә aid kanonik hissәdәn (dar mәnada hәqiqi “İ s.”) vә tәqr. e.ә. 6–4 әsrlәrә aid şәrh edici hissәdәn (“İ çjuan”) ibarәtdir. “İ s.”-in әsasını e.ә. 2-ci minilliyin sonu – 1-ci minilliyin әvvәllәrindә meydana çıxan 64 heksaqram (qua) – xüsusi qrafik simvollar tәşkil edir. 1973 ildә ÇXR-dә (Mavanduy, Çanşa ş. yaxınlığında) arxeoloji qazıntılar zamanı “İ s.”-in әn qәdim (e.ә.180–170) mәtni tapılmışdır. 17 әsrin ikinci yarısından başlayaraq “İ s.” әvvәlcә Sin sülalәsi dövründә Çin imperiyasının rәsmi dili olan mancur dilinә, sonralar latıncaya çevrilmişdir. “İ s.”-in әtrafında böyük elmi, okkult, esseist vә belletrist әdәbiyyatı inkişaf etmişdir. İszinistikaya dair bәzi dövri nәşrlәr bunlardır: “Çjou i yanszyu” (“Çjou i” araşdırmaları, 1988 ildәn), “Qoszi isyue yanszyu” (“Beynәlxalq iszinistika araşdırmaları”, 1995 ildәn), “İsyue yuy kesyue” (“İszinistika vә elm”, 1997 ildәn).










