İBÁDAN – Nigeriyanın c.-q.-indә şәhәr; Oyo ştatının inz. m. Əh. 3,8 mln. (şәhәrәtrafı ilә 4,7 mln.; 2007; әhalisinin sayına görә Laqos vә Kanodan sonra ölkәnin üçüncü şәhәri). Avtomobil yolları qovşağı. Laqos–Kano magistralında d.y. st. Aeroport.
Əsası 1829 ildә Oyo, Eqba, İfe vә digәr yoruba dövlәtlәrindәn gәlmәlәr tәrәfindәn qoyulmuşdur. Şәhәr-dövlәt kimi inkişaf etmişdir. Uzun müddәt Benin körfәzi sahillәrinә aparan yollara nәzarәt etmiş, avropalılarla qul vә palma yağı ticarәtindә vasitәçi olmuşdur. 1840-cı illәrdәn qonşu dövlәtlәrlә fasilәsiz müharibәlәrin nәticәsindә yaranmış İbadan imperiyasının paytaxtı idi, hakimiyyәtini Oyonun cәnub vә mәrkәzi әrazilәrinә, Ekiti vә İceşa yoruba dövlәtlәrinә yaymışdı. 1890-cı illәrin әvvәllәrindә yoruba dövlәtlәrinin ara müharibәlәrindә mәğlubiyyәtә uğramışdı. 1893–1960 illәrdә B.Britaniyanın hakimiyyәti altında olmuşdur. 7 tәpә üzәrindә yerlәşir, 16 darvazası olan gil divarlarla (şimal hissәsi dağılmışdır) әhatәlәnmişdi. İ.-ın qәdim hissәsin dә damları büzmәli dәmirdәn olan 1–2 mәrtәbәli gil evlәr qalmışdır. Mapo tәpәsindә Mapo-holl ictimai mәrkәzi (1925;ingilis memarı R.Cons), Oke-Are tәpәsindә mәhkәmә binası (1936), Oke-Aremo tәpәsindә xatirә qüllәsi (1936) yerlәşir. Müasir tikililәr arasında Koko-haus Tropik Afrika ölkәlәrindә әn hündür binalardandır.
İbadan şәhәrindәn görünüş.
İ. iri elm vә tәhsil mәrkәzidir. Elmi müәssisәlәr arasında K.t. tәdqiqatları vә planlaşdırılması (IART, 1921), Nigeriya sosial vә iqtisadi tәdqiqatlar (1950; 1960 ildәn indiki adı ilә) in-tları, Kakao ETİ (1964), Meşәçilik ETİ (FRIN, 1954; 1976 ildәn indiki adı ilә), Genetik resurslar vә biotexnologiya milli mәrkәzi (NIHORT, 1986); elmi cәmiyyәtlәr vә assosiasiyalar, o cümlәdәn Coğrafiya assosiasiyası (1955), İqtisadi cәmiyyәt (1957), Qәrbi Afrika k.t. iqtisadiyyatı assosiasiyası (1972), Mikrobiologiya cәmiyyәti (1973) fәaliyyәt göstәrir. İbadan un-ti (1948; 1962 ildәn indiki statusu ilә; nәzdindә etnoqrafiya muzeyi, zoopark, botanika bağı), Politexnik in-tu (1961; 1970 ildәn indiki statusu ilә); kәnd (1921) vә meşәçilik (1941) tәsәrrüfatı kolleclәri, Elm vә Texnologiya Nazirliyinin kitabxanası (1973), milli arxiv (1951), milli muzey var.
“Şutinq Stars” futbol klubu (“Lekan Salami” stadionunda çıxış edir, 18 min yer) 5 dәfә Nigeriya çempionu (1976–1998), Afrika Kuboklar kubokunun sahibidir (1976). 1980 ildә İ.-da futbol üzrә Afrika kubokunun matçları keçirilmişdir.
İ. ölkәnin әn iri ticarәt (qәhvә, pambıq, kauçuk, oduncaq, palma yağı) vә sәnaye mәrkәzlәrindәn biridir. Yeyinti vә tütün sәnayesi müәssisәlәri fәaliyyәt göstәrir. Avtomobilquraşdırma, mebel, plastik kütlә vә rezin mәmulatları istehsalı, dәri emalı, sәnәtkarlıq sahәlәrindәn toxuculuq, ipәyirmә, boyaçılıq, dulusçuluq vә metal emalı inkişaf etmişdir.
