İBİBİOLAR (özlәrini belә adlandırırlar), b i b i l ә r, k v a l a r, m o n q l a r – Nigeriyanın c.-unda xalq (Kross çayı hövzәsi). Akva-İbom ştatında şәrqi, yaxud әsl İ. (25 yarımqrupdan ibarәtdir – 4,0 mln. nәfәr); qәrbi İ., yaxud ananqlar (14 yarımqrup – 1,4 mln. nәfәr); şimali İ., yaxud enyonqlar (nkalular vә okunlar); cәnubi İ., yaxud eketlәr (oronlar – 94 min nәfәr vә okobolar– 67 min nәfәr); deltalar, yaxud andonilәr (ibenolar, ibinolar –13 min nәfәr). Kross-River ştatının c.-unda çay İ.-ı (efiklәr – 480 min nәfәr) yaşayırlar. Hәmçinin Qana (43 min nәfәr), Kamerun (34 min nәfәr) vә s. ölkәlәrdә mәskunlaşmışlar. Ümumi sayları 6,1 mln. nәfәrdir (2007). Benue-Konqo dillәri şәrq yarımailәsinin Kross-River qolunun Aşağı Kross qrupuna aid dillәrdә danışırlar, efiklәr vә ananqlar efik yarımqrupunu tәşkil edirlәr. İbibio dillәri Akvaİbom ştatının әsas dillәridir. 20 әsrin ortalarınadәk nsibidi piktoqrafik yazı sistemi istifadә olunurdu. İ.-ın tәqr. 90% xristiandır, digәrlәri әnәnәvi inanclarını saxlayırlar.
İbibioların Ekpo cәmiyyәtinin maskası.
20 әsrin әvvәllәri. Bruklin muzeyi (Nyu-York).
İbibio qadını әnәnәvi geyimdә. Akva-İbom ştatı (Nigeriya).
İ.-ın müasir qrupları müxtәlif miqrasiyalar nәticәsindә yaranmışdır; 18 әsrdә efiklәr Kross çayının sol sahilinә köçmüş, rәvayәtә görә, sonralar onlardan andonilәr ayrılmışlar. 15 әsrdәn avropalılarla münasibәt qurmuş İ.-ın sahilboyu qrupları qul ticarәtinin vasitәçilәrinә çevrilmişlәr (әsas mәrkәzlәrindәn biri Kәlәbәr ş. idi). Ənәnәvi mәdәniyyәtlәri Qәrbi Afrikanın Qvineya yarımvilayәtinin xalqları üçün sәciyyәvidir. Əsas mәşğuliyyәtlәri talalarda toxa әkinçiliyi (yams, maniok, banan), kakao, yağ palması vә kauçuklu bitki becәrilmәsidir; an donilәrdә vә eketlәrdә balıqçılıq aparıcı rol oynayır; qәdimdәn palma yağı vә balıq ticarәti inkişaf etmişdir. Plantasiyalarda, şaxtalarda, neft mәdәnlәrindә vә iri şәhәrlәrin müәssisәlәrindә mövsümi işlәr yayılmışdır. Ziyalılar tәbәqәsi yaranmışdır. Hörmә, ağac üzәrindә oyma, muncuqla tikmә vә s. sәnәtkarlıq sahәlәri inkişaf etmişdir. Dәyirmi, qabarıq hәndәsi formalı ağac maskaların düzәldilmәsi Ekpo gizli ittifaqı ilә әlaqәlidir. Ağacdan hazırlanmış heykәlciklәr iri, yastı proporsiyalıdır; oronlarda
qәbirlәrin üstünә ulu әcdadların (ekpu) dirәk şәkilli, bәdәni aşağıya doğru qalınlaşan vә qısa ayaqlara malik, hörmә saqqallı heykәli (hünd. tәqr. 1 m) qoyulur. Yaşayış mәskәnlәri dağınıq formadadır, efiklәrdә vә enyonqlarda isә böyük, sıx kәndlәr geniş yayılmışdır. Çubuqlardan hörülmüş vә gillә suvanmış divarları olan yaşayış evlәri düzbucaq şәklindәdir. Kiçik ailәlәrin (idipete) birlәşmәsindәn yaranan böyük ailә icmaları (ufok), nәsillәr (ekpuk) vә yaş qrupları (nka), kişilәrin Ekpo, Ekon, İdion, Ekpe, yaxud Eqbo tәşkilatları, qadınların Ebre gizli tәşkilatı mövcud olmuşdur. İdarәçilik vә ayini funksiyaları ağsaqqallar şurası vә gizli ittifaqlar hәyata keçirirdi. Müasir Nigeriyanın siyasi vә rәsmi elitasında İ.-ın nümayәndәlәri üstünlük tәşkil edir. Qohumluq ata, andonilәrdә isә ana xәtti üzrә hesablanır. Qәbilәlәr nikah mübadilәsi ilә bağlıdır. Patrilateral kuzenlәrin arasındakı nikahlar üstünlük tәşkil edir. Hәmçinin qardaşlaşma (imaan) yayılmışdır. Tәbiәtin (ndem) vә әcdadların ruhlarına, ali yaradıcı allah Abassiyә sitayiş әnәnәvi kultlarıdır. Abassinin qadağasını pozub әkinçiliklә mәşğul olan ilk insanlar (kişi vә qadın) haqqında mif mәlumdur.
