İBRAHİMOV Əbdürrәşid Ömәr oğlu (23.4.1857, Rusiyanın Tobolsk qub.-nın Tara qәza mәrkәzi – 31.8.1944, Tokio) – tatar ictimai-siyasi vә din xadimi, naşir, publisist. Rusiya müsәlmanları arasında türk-islam birliyi ideyalarının tanınmış tәbliğatçılarından biri. Əslәn Buxara özbәklәrindәndir. Kışkar mәdrәsәsindә (1877–78), Mәkkә, Mәdinә vә İstanbulda tәhsil almışdır (1879–85). Orenburq şәhәr ruhani idarәsinin qazısı (1892–94) olmuşdur. S.-Peterburqda açdığı “Ülfәt” mәtbәәsindә tatar dilindә siyasi, tarixi vә dinididaktik kitablar, dәrsliklәr, hәmçinin “Mirat” (“Güzgü”, 1900–03, 1907–09), “Nicat” (1907) vә “Sirkә” (“Rәhbәr”, 1907, qazax dilindә) jurnallarını, “Ülfәt” (1905–07; burada M.Ə.Sabirin şeirlәri dәrc olunmuşdu) vә “әl-Tilmiz” (1906–07, әrәb dilindә) qәzetlәrini nәşr etmişdir. İ.-un mәqalәlәri “Şәrqi-Rus” (1903–05), “Hәyat” (1905–06) vә s. qәzetlәrdә dәrc edilmiş, ictimai-siyasi fәaliyyәti Azәrb. mәtbuatında işıqlandırılmışdır. Siyasi fәaliyyәtinә görә daim tәqiblәrә mәruz qalmış, kitab vә qәzetlәri müsadirә edilmişdir. Qadağan olunmuş kitabları arasında tatarların zorla xristianlaşdırılmasından bәhs edәn “Çulpan yoldızı” (“Dan ulduzu”, 1895) әsәri dә vardı. İ. Rusiyada keçirilәn Rusiya müsәlmanlarının qurultaylarının fәal iştirakçısı, hәmçinin “İttifaq-i müslimin” partiyasının nizamnamәsini hazırlayanlardan vә partiya MK-nın 3 nәfәr büro üzvündәn (Ə.Topçubaşov vә M.A.Tonayevlә birlikdә) biri idi. İ. Avropa, Afrika vә Asiya ölkәlәrinә sәfәrlәr edәrәk dünyada vә müsәlman ölkәlәrindә baş verәn hadisәlәrlә yaxından tanış olmuş, publisistikasında Rusiyada müsәlman türk xalqlarının vәziyyәtini, tatarların müstәqillik mübarizәsini işıqlandırmış, müsәlman xalqlarının müstәmlәkәdәn xilası mәqsәdilә ümumdünya islam ittifaqının yaradılmasına çalışmışdır. Yaponiyaya sәfәri zamanı burada ilk müsәlman cәmiyyәti olan “Asiya Gikay”ı (“Asiyanın dirçәlişi cәmiyyәti”, 1909) yaratmış, Tokioda ilk mәscidin tikilmәsi üçün rәsmi icazә almışdır. İ. İstanbulda “Türk ocağı” dәrnәyinin fәaliyyәtinә qoşulmuş, “Tәarüf-i müslimin” (1910) vә “İslam dünyası” (1913–14) jurnallarının naşiri vә redaktoru olmuş, “Bәsirәt”, “Sırat-i müstәqim” (1908–25), “Türk yurdu” jurnalları ilә әmәkdaşlıq etmişdir. “Rusiyada yaşayan müsәlman türk-tatarların hüquqlarını müdafiә komitәsi”nin (1912, İstanbul) üzvü seçılәn İ., Y.Akçura vә Ə.Hüseynzadә dә daxil olmaqla, cәmiyyәtin digәr nümayәndәlәri ilә birlikdә 1915 ildә Sofiya, Budapeşt, Vyana, Berlin vә Sürixә gedәrәk Rusiyada türk xalqlarının problemlәri vә mәruz qaldıqları tәzyiqlәrdәn bәhs etmiş, Millәtlәr birliyinin Lozannada tәşkil etdiyi “Rusiyanın müstәmlәkә әsarәti altındakı xalqların konfransı”nda (1916) Rusiya müsәlmanlarına mәdәni muxtariyyәtin verilmәsini vә müsәlman әhalinin hüquq bәrabәrliyinin tәmin edilmәsi tәlәbini irәli sürmüşdür. O, 1916 ildә Stokholmda yaradılan “Rusiyanın qeyri-rus millәtlәrinin cәmiyyәti”ndә Rusiya müsәlmanlarının tәmsilçisi olmuş, Berlindә müsәlman әsirlәr üçün “әl-Cihad” adlı qәzet nәşr etmişdir. 1933 ildә İ. Yaponiyaya dәvәt olunmuş, Asiya müsәlman xalqlarının Yaponiya әtrafında birlәşmәsinin ideoloji platforması kimi “Asiya” nәzәriyyәsi üzәrindә çalışmışdır. “Dai Nippon Kaikyō Kyōkai” dövlәt islam tәşkilatının sәdri vә Tokio mәscidinin imamı (1938) olan İ.-un tәşәbbüsü ilә islam dini Yaponiyanın rәsmi dinlәrindәn biri elan edilmişdir (1939). Bundan başqa o, Ə.Qurbanqaliyevin “Mәtbәә-i İslamiyyә”sindә (1927) tatar dilinin tәdrisi üçün dәrsliklәr nәşr etmiş, yapon dәrsliklәrinә islam vә türk xalqlarının tarixinә dair fәsillәrin daxil edilmәsinә nail olmuşdur.
Ə s ә r l ә r i: Livâü’l-hamd. İstanbul. 1885; Min üçyüzillik bir nәzәr. S.-Peterburq, 1905 (tatar dilindә); Vicdan mühakimәsi vә İnsan tәrәzisi (tatar dilindә). S.-Peterburq, 1906; Avtonomiya, yaxud idareyimuxtariyyә (tatar dilindә). S.-Peterburq, 1907; Âlemi İslâm ve Japon ya’da İntişar-i İslâmiyet. İstanbul, 1907–10 vә s.
