İCTİMAİ ZƏRURİ ƏMƏK SƏRFİ – әmәk-dәyәr nәzәriyyәsi kateqoriyası; әmtәәlәrin ictimai dәyәrini müәyyәnlәşdirәn әmәk sәrfini ifadә edir. İ.z.ә.s. әmtәә istehsalçılarının rәqabәti şәraitindә әmtәә bazarının labüd şәrti kimi eyni әmtәәlәrә vahid qiymәtin formalaşmasının әsasında dayanır. Tәlәblә tәklifin bәrabәrliyi halında müxtәlif әmtәә istehsalçılarının orta әmәk sәrflәri İ.z.ә.s. rolunda çıxış edir. Tәlәb tәklifi üstәlәdikdә bazar qiymәti artır, bu isә onun mәnfi istehsal şәrtlәrinә yaxınlaşan әmәk sәrfiylә tәnzimlәndiyini göstәrir. Tәklifin tәlәbi üstәlәdiyi halda İ.z.ә.s., yәni bazar qiymәtinin tәnzimlәyicisi qismindә daha yaxşı istehsal şәrtlәrinә doğru irәlilәyәn әmәk sәrfi çıxış edir. Belәliklә, İ.z.ә.s. әmtәә istehsalçılarının fәrdi әmәyi ilә deyil, ictimai әmәyi ilә müәyyәn olunur. Dәyәr qanununun fәaliyyәt mexanizminin әn mühüm elementi olan tәlәblә tәklif arasındakı nisbәtin dәyişmәsi әmtәә istehsalçılarının mәhz hansı әmәk sәrflәrinin İ.z.ә.s. qismindә çıxış etdiyini göstәrir. Bu, İ.z.ә.s.-nin formalaşmasında yalnız әmtәә istehsalçılarının deyil, istehsal olunmuş әmtәәlәrә tәlәb irәli sürәn istehlakçıların da iştirakının göstәricisidir. Belәliklә bu prosesin bir-biriylә üzvi şәkildә әlaqәli vә eyni zamanda nisbәtәn müstәqil iki tәrәfi yaranır. Prosesin birinci tәrәfi İ.z.ә.s.-ni formalaşdıran, istehsalçının әmәyinin bilavasitә iştirak etdiyi istehsal, ikincisi istehlakçıdır. Aydındır ki, bazarda alıcısı olmayan әmtәә özündә İ.z.ә.s.-ni әks etdirmir. Bu baxımdan İ.z.ә.s. zәrurәt yarandıqca alıcıların bir sıra mühüm tәlәbini nәzәrә almalıdır.
İ.z.ә.s. probleminә ilk dәfә ingilis klassik mәktәbinin banisi U.Petti, әmtәә dәyәrinin mәnbәyini araşdırarkәn, hәmçinin özünün torpaq rentası nәzәriyyәsindә toxunmuşdur. Problemin hәllinin sonrakı inkişafı A.Smit, D.Rikardo, S. de Sismond, K.Marks vә b. iqtisadçıların әsәrlәrindә әksini tapmışdır.
