İFRATKEÇİRİCİLİK – böhran temprundan (Tb) aşağı temp-rda bәzi materialların elektrik müqavimәtinin sıfra qәdәr düşmәsi nәticәsindә onlarda yaranan xassә. 1911 ildә Niderland fiziki H.Kamerlinq-Onnes kәşf etmişdir (bu kәşfә görә o, 1913 ildә fizika üzrә Nobel mükafatına layiq görülmüşdür). Belә xassәyә malik materiallara ifratkeçiricilәr (İK) deyilir. İ. әksәr metallarda müşahidә olunur, lakin bu әsasәn, 1 K temp-rdan aşağı vә (vә ya) yüksәk tәzyiq oblastlarında baş verir. İ. halına keçid metallik, yarımkeçirici vә hәtta dielektrik haldan da ola bilәr. İ. bir çox kimyәvi birlәşmәlәrdә, mәs., xәlitәlәrdә, oksidlәrdә, intermetallidlәrdә müşahidә olunur.
Eksperimental olaraq müәyyәn edilib ki, ifratkeçirici halda metalın ρ müqavimәti 10–20 Om·sm-dәn azdır (müqayisә üçün qeyd edәk ki, tәmiz Cu vә Ag-un 4,2 K temp-rda müqavimәti 10–10 – 10–9 Om·sm tәşkil edir). Lakin bu o demәk deyil ki, İK ideal naqildir. Əgәr zәif maqnit sahәsi Tb temp-rundan yuxarı temp-rlarda ideal keçiriciyә tәtbiq olunubsa, maqnit qüvvә xәtlәri belә naqilә nüfuz edir, lakin İK-in daxilinә nüfuz edә bilmir. Maqnit sahәsinin İK-in daxilindәn tam sıxışdırılıb-çıxarılma hadisәsi (Meysner effekti) göstәrir ki, xarici maqnit sahәsindә İK özünü ideal dia maqnetik kimi aparır.
1986 ildә Karl Müller vә Georq Bednorts yuxarıtemperaturlu ifratkeçiricilәr (YTİK) kimi adlandırılan yeni növ ifrat keçirici materiallar kәşf etdilәr (bu kәşfә görә onlar 1987 ildә fizika üzrә Nobel mükafatına layiq görülüblәr). “Adi”, yәni metallik İK üçün İ.-yә keçid temp-ru әsasәn, Tb ≤ 30 K olduğu halda, YTİK üçün Tb azotun qaynama temp-rundan (77 K) yuxarı olur. 2015 ildә hidrogen sulfiddә (H2S) çox böyük tәzyiqlәrdә (p > 1.5 mln. bar) Tb = 203 K-ә (–70ºC) yaxın temp-rlarda ifratkeçirici hala keçid müşahidә olunmasına baxmayaraq, hәlә ki, adi tәzyiqlәrdә alınan rekord yuxarı Tb = 133 K (–140ºC) temp-rlu İ.k. HgBa2Ca2Cu3O8 oksidindә (Hg-1223 kimi adlandırılan mis-oksid yarımkeçiricilәrindә) qeydә alınmışdır (1993 ildә).
İ. kvant-mexaniki hadisә olub, kristal qәfәsin rәqslәri ilә elektronların cәzb olunması (elektron-fonon qarşılıqlı tәsiri vә ya material daxilindә digәr elektrik vә maqnit rәqslәrinin tәsiri) hesabına elektron cütlәrinin (Kuper cütlәrinin) yaranması ilә izah olunur. İ.-in ilk uğurlu mikroskopik modeli Amerika fiziklәri Con Bardin, Leon Kuper vә Con Şriffer (1972 il fizika üzrә Nobel mükafatı laureatları) tәrәfindәn yaradılmışdır vә BKŞ modeli adlanır. Bu model İ.-in yaranmasını, elektronların özlәrini vahid (koherent) dalğa şәklindә aparması ilә izah edir. Bu nәzәriyyә adi (qeyri-koherent) birelektronlu haldan energetik zolaqla ayrılmış İK-in әsas hal anlayışını daxil etdi. Energetik zolağın olması koherent elektronların (elektron kondensatının) müqavimәt siz hәrәkәtini şәrtlәndirir. BKŞ nәzәriyyәsi vә onun sonrakı inkişafı İK-dә eksperimental müşahidә olunan bir sıra hadisәlәrin [(İK-in hәcmindәn maqnit sahәsinin sıxışdırılıb-çıxarılması, ifratkeçirici halqalarda maqnit selinin kvantlanması, iki İK arasındakı dielektrik baryerdәn kuper cütlәrinin tunellәşmәsi (Cozef son effekti)] izahının әsasını tәşkil edir. İ.k.-in izahında BKŞ nәzәriyyәsindәn başqa Ginzburq –Landaunun fenomenoloji nәzәriyyәsi, elәcә dә II növ İK üçün Abrikosovun nәzәriyyәsi mühüm rol oynamışdır. İK-i müxtәlif kriteriyalara görә siniflәşdirmәk olar:
M a q n i t s a h ә s i n ә r e a k s i y a s ı n a g ö r ә: I növ İK, yәni maqnit sahәsinin elә bir yeganә Hb qiymәti var ki, ondan yuxarı sәviyyәlәrdә İ. itir. II növ İKdә isә maqnit sahәsinin iki (Hb1 vә Hb2) böhran qiymәti var. Bu böhran nöqtәlәr arasında ifratkeçiricilik halı saxlanılsa da, maqnit sahәsi ifratkeçirici materialın daxilinә müәyyәn dәrәcәdә nüfuz edir.
B ö h r a n t e m p - r u n a g ö r ә: әgәr İ.k. azotun qaynama temp-rundan kiçik temp-rlarda baş verirsә, (Tb < 77 K) buna aşağıtemperaturlu, әks halda (Tb > 77 K) yuxarıtemperaturlu ifratkeçiricilik deyilir.
M a t e r i a l i n a g ö r ә: tәmiz kimyәvi elementlәr (mәs., qurğuşun, civә; lakin heç dә bütün kimyәvi elementlәr ifratkeçerici halına keçә bilmir); xәlitәlәr (NbTi, GeNb, NbN vә s.); keramikalar (İttrium-batriummis olksidlәri, MgB2); dәmir әsaslı İK (LnFeAsOF); üzvi İK (fullerenlәr, nano borular vә s.).
İ. i z a h e d ә n B K Ş n ә z ә z r i y y ә s i n ә g ö r ә izah oluna bilәn vә izah oluna bilmәyәn İK-lәr.
Maqnit rezonans tomoqrafiyası (MRT) vә nüvә maqnit rezonansı (NMR) qurğularında, zәrrәciklәrin sürәtlәndiricilәrindә, kütlә spektrometrlәrindә, tokamaklarda vә s. istifadә edilәn güclü ifratkeçirici elektromaqnitlәrin hazırlanmasında adәtәn NbTi vә Nb3Sn tipli birlәşmәlәrdәn istifadә olunur.
