İFRATYENİ PARTLAYIŞLARIN QALIQLARI – ifrat yeni ulduzların partlayışlarından sonra yaranan dumanlıqlar. İ.p.q.
partlayışla tullanan ulduz maddәsindәn vә ulduzlararası maddәnin zәrbә dalğası ilә udulmasından ibarәtdir.
İfratyeni ulduzların partlayışlarının iki ssenarisi mümkündür. 1. Ağ cırtdan, onun üzәrinә düşәn ulduz-peykin maddәsini topla yaraq böhran kütlә әldә etdikdәn sonra onun çox sürәtli sıxılması başlayır vә ulduzu tamamilә dağıdan termonüvә partlayışı baş verir (termonüvә ifratyenilәri adlanır). 2. Ağır kütlәli ulduzlar termonüvә yanacağını sәrf edib qurtardıqdan sonra mәxsusi qravitasiya qüvvәlәrinin tәsiri altında kollaps edir (fәlakәtli dәrәcәdә böyük sürәtlә sıxılır); bu zaman nüvә sıxılaraq neytron ulduza vә ya qara deşiyә çevrilir, xarici tәbәqәlәr isә tullanır (kollaps edәn ifrat yenilәr adlanır).
Hәr iki halda partlayış әtraf mühitә ulduzun bütün maddәsini vә ya böyük hissәsini işıq sürәtinin 10%-nә bәrabәr sürәtlә tullayır. Termonüvә ifrat yenilәrindә örtüklәrin orta genişlәnmә sürәti 8–12 min km/san, kollaps edәnlәrdә isә 3–8 min km/san tәşkil edir. Tullanan maddәnin ulduzәtrafı, ya da ulduzlararası qazla toqquşması zamanı qazı 10 mln. K tәrtibli temp-ra qәdәr qızdıran zәrbә dalğası yaranır.
İ.p.q. müәyyәn inkişaf mәrhәlәlәrindәn keçәrәk tәqr. bir neçә yüz min ildәn sonra onun naziklәşmiş (1 ps-dәn az) vә sıxlaşmış (konsentrasiyası 1 m3-dә 100 mln atoma bәrabәr) örtüyünün genişlәnmә sürәti fәzanı әhatә edәn qaz buludlarının orta statik sürәtinәdәk (tәxminәn 10 km /san) azalır vә İ.p.q.-nın ölçüsü tәxminәn bir neçә on ps-ә çatır.
İ.p.q. ulduzlararası mühitin tәkamülündә mühüm rol oynayır: onlar onu qızdırır, qarışdırır vә ağır kimyәvi elementlәrlә zәnginlәşdirir. Zәrbә dalğası cәbhәsindә yüklü zәrrәciklәrin sürәtlәnmәsi baş verir – ifrat yüksәk enerjiyә malik kosmik şüalar meydana gәlir. Genişlәnәn İ.p.q.-nın sıx qaz-toz buludları ilә toqquşması ulduz әmәlә gәlmә prosesinә tәkan verә bilәr.
