İFRAZAT (ekskresiya) – orqanizmin son mübadilә mәhsullarından, artıq sudan, duzlardan vә bioloji aktiv birlәşmәlәrdәn, qida ilә qәbul edilәn yad vә ya orqanizmdә әmәlәgәlәn zәhәrli maddәlәrdәn azad olması. İ. mәhsulları qaz, maye vә bәrk halda olur. Üzvi maddәlәrin son mübadilә mәhsulları ammonyak, sidik cövhәri, sidik turşusu, allantoin vә b. birlәşmәlәrdir.
Heyvanlarda ifrazat. Azot mübadilәsinin әsas son mәhsullarından asılı olaraq heyvanlar bir neçә qrupa ayrılır. Əgәr bu mәhsul ammonyakdırsa, hәmin heyvanlar a m m o n i o t e l i k adlanır; onların arasında şirinsu vә dәniz onurğasızları, o cümlәdәn su cücülәri, sümüklü balıqlar, sürfәlәr (çömçәquyruqlar) vә daima suda yaşayan suda-quruda yaşayanlardır. Sidik cövhәri ifraz edәn u r e o t e l i k heyvanlara quruda yaşayan planarilәr, qığırdaqlı balıqlar, yaşlı suda-quruda yaşayanlar, mәmәlilәr aiddir. U r i k o t e l i k heyvanlar (quruda yaşayan qarınayaqlı molyusklar vә cücülәr, sürünәnlәr, quşlar) sidik turşusu, q u a n o t e l i k l ә r (әqrәblәr, hörümçәklәr) quanin ifraz edir. Suda-quruda yaşayanlarda vә sürünәnlәrdә ammoniotelilәr, ureotelilәr vә uri kotelilәr arasında keçid müşahidә olunur; azot mübadilәsinin son mәhsullarının xüsusiyyәtlәri vә nisbәti uyğunlaşma әhәmiyyәtinә malikdir; suyun qәnaәtlә istifadәsinә ehtiyac olan formalarda sidik turşusu vә onun zәif hәllolan duzları әmәlә gәlir, bu da ekskresiya zamanı ifraz edilәn suyun miqdarının azalmasına sәbәb olur. Duzun, qida maddәlәrinin çox qәbulu, hәmçinin maddәlәr mübadilәsinin vә onun qanda tәnzimlәnmәsi zamanı ifrazat orqanları tәrәfindәn ayrılan qeyri-üzvi vә ya üzvi maddәlәrin (mәs., şәkәrli diabetdә qlükozanın, aminturşuların) konsentrasiyası arta bilәr.
Bir çox onurğasızlarda İ. bәdәn sәthi vasitәsilә, diffuz şәkildә baş verir. Heyvanların әksәriyyәtindә xüsusi İ. orqanları vardır (bax İfrazat sistemi). Belә ki, onurğalıların İ. proseslәrindә böyrәklәr, ağciyәrlәr, yaxud qәlsәmәlәr, mәdә-bağırsaq traktı vәzilәri. dәri, tәr vә duz vәzilәri (bu run, rektal vәzilәr vә s.) iştirak edir; müxtәlif onurğasızlarda protonefridilәr, metanefridilәr, Boyanus orqanı (lövhәqәlsәmәli molyusklarda), antenal vә maksilyar vәzilәr (xәrçәngkimilәrdә), Malpigi kanalcıqları (cücülәrdә), yığılıb-açılan vakuollar (ibtidailәrdә) vә digәrlәri. Bir sıra heyvanlar (nematodlar, xәrçәngkimilәr, hörüm çәkkimilәr, çoxayaqlılar, cücülәr, bәzi sürünәnlәr vә s.) qabıqqoyma zamanı ifraz olunan mübadilә mәhsullarını vә duzları bәzi orqanlarında, yaxud örtük toxumalarında toplayıb ondan kәnar edә bilir. İ.-ın özünәmәxsus tipi nematodlarda, soxulcanların xloragen hüceyrәlәrindә, hörümçәklәrin aralıq (interstisial) toxumalarında, cücülәrin vә çoxayaqlıların piy cismindә, mәryәmqur duların ciyәr çıxıntılarında olan “yığıntı böyrәklәri” nin xüsusi hüceyrәlәrindә çәtin hәllolan İ. mәhsullarının (o cümlәdәn sidik turşusu) çökmәsi ilә әlaqәdardır; bu, suyun qәnaәtlә sәrf edilmәsinә kömәk edir. Su heyvanlarının İ.-ında qәlsәmәlәr, selikli qişalar vә bәdәn örtüyü iştirak edir vә bunların vasitәsilә әtraf mühitә bәzi maddәlәrin diffuziyası, onların seliklә birlikdә sekresiyası baş verir. Bәzi hallarda İ.-da ekskretlәri toplayan vә onları mәs., bağırsaq mәnfәzinә atan hüceyrәlәr – eks kretoforlar iştirak edir (yalançı әqrәblәrdә, sәkkizşüalı mәrcanlarda vә b.).
Onurğalılarda karbon dioksidin vә b. qaz halında olan maddәlәrin İ.-ı ağ ciyәrlәr vә ya qәlsәmәlәr vasitәsilә baş verir; su, duz vә azot mübadilәsinin mәhsulları әsasәn İ. orqanları mәs., böyrәklәrlә, dәniz quşlarında vә dәniz mәmәlilәrindә natrium duzlarının artığı duz vәzilәri, sümüklü balıqlarda qәlsәmәlәrdәki xlorid hüceyrәlәri, qığırdaqlılarda rektal vәzilәrlә çıxarılır. Mәmәlilәrdә su vә bәzi duzlar tәr vәzilәri ilә ifraz olunur.
Bitkilәrdә ifrazat bütün canlı hüceyrәlәr (әsasәn yarpaqların vә köklәrin) tәrәfindәn, hәmçinin xüsusi ifrazat toxumalarının hüceyrәlәri (vәzili tükcüklәr, süd şirәsi borucuqları, nektarlıqlarla vә s.) ilә hәyata keçirilir. İfraz olunan maddәlәr vakuollarda, hüceyrә divarlarında toplanır, yaxud orqanın sәthinә çıxır, oradan da yağış vasitәsilә yuyulur. İ. toxumalarının mәhsulları aşı maddәlәri, nektar, selik, qatran, efir yağları vә s.-dir. Kök vә yarpaq İ.-larının tәrkibinә kalium vә maqnezium ionları, nitratlar fosfatlar, sulfatlar, üzvi turşular (turşәng, limon, alma, kәhrәba, fumar), amin turşular vә amidlәr, fermentlәr, vitaminlәr, şәkәrlәr, hormonlar daxildir. İfraz olunan maddәlәrin miqdarı fotosintez zamanı (yağışlı havada artır) әmәlә gәlәn birlәşmәlәrin kütlәsinin 30%-ә qәdәrini tәşkil edә bilir. Bitkinin fizioloji vәziyyәtindәn asılı olaraq, İ. sürәti onun müәyyәn elementlә doyma dәrәcәsindәn, yaşından, hәmçinin әtraf mühit amillәrindәn (temp-r, işıqlanma, xәstәlik törәdicilәri ilә qarşılıqlı tәsir vә i.a.) asılıdır. Mәs., cavan köklәr vә yarpaqlar, bir qayda olaraq, yaşlılara nisbәtәn çox maddә ifraz edirlәr, maks. kök İ.-ı çiçәklәmә dövründә olur.
İ. hüceyrәyә, orqana, orqanizmә öz tәrkibinin sabitliyini saxlamaqda kömәk edir. Kök İ.-ı torpağın kimyәvi vә fiziki xassәlәrinә tәsir göstәrir, torpaq mәhlulunda ionların vә maddәlәrin paylanmasına sәbәb olur, onun turşuluğunu dәyişir. İ. sayәsindә bitkilәr biosenozda qida elementlәrindәn dәfәlәrlә istifadә edirlәr. İ. mәhsulları bitkilәrin bir-birinә tәsir göstәrmәsinin mühüm amilidir (allelopatiya). Onlar bakteriya vә göbәlәklәrin bir növünün inkişafına tәkan vermәk vә digәrlәrinin hәyat fәaliyyәtini mәhv etmәklә torpaqda “mikrobioloji tarazlığı” tәnzimlәyir.
İnsanda ifrazat. Orqanizmdәn artıq suyu, üzvi vә qeyri-üzvi maddәlәri böyrәklәr çıxarır, qida komponentlәrinin istifadә olunmamış qalıqlarını, hәzm yoluna daxil olan vәzi sekretlәrini, kiplәşmiş hüceyrәlәri (nәcislә) bağırsaqla kәnarlaşdırılır. 70 kq çәkidә insanın normal qida rejimindә ağ ciyәrlәri sutkada 400 l-ә qәdәr karbon dioksidi çıxarır; böyrәklәr sutkada 21 q sidik cövhәri, 0,63 q sidik turşusu, 0,56 q hippur turşusu, 1,05 q kreatinin ifraz edir, sidiklә mineral vә üzvi turşular çıxır. Suyun ifrazı, orta hesabla sidikdә –1,2 l, tәrlә–0,5 l, nәcislә 0,1 l tәşkil edir. Suyun xeyli hissәsi bәdәnin sәthindәn buxarlanır, buxarların bir qismi ağ ciyәrlәrlә verilәn nәfәslә çıxarılır, azotun ümumi miqdarı sidiklә ifrazı 11 q, nәcislә 1,7 q, tәrlә 1 q tәşkil edir.
