İKİQANADLILAR (Diptera) – cücülәr dәstәsi. Qazıntı halında olan qalıqları Üst Trias çöküntülәrindәn mәlumdur. Bәdәni 0,3–50 mm-dir. İ.-ın bir cüt (ön) qanadı var (adı buradandır); qısaqanadlı, yaxud qanadsız növlәrә dә rast gәlinir. Arxa qanadlar yüksәyә uçuş zamanı vә cücünün uçuş vaxtı manevr etmәsinә sensor nәzarәti hәyata keçirәn vızıltı orqanına çevrilmişdir. Bәzi parazit qanadsız formalarda bunlar olmur. Ağız aparatı olan xortumcuq üç әsas tipdә olur: sancıcı-sorucu, muskoid (süzücü) vә qlossinoid (deşici). Yetkin fәrdlәri qidalanmayan növlәrdә xortumcuq tamamilә itәnә qәdәr reduksiyaya uğraya bilәr. Döş hissә bir-birinә bitişik üç seqmentdәn әmәlә gәlmişdir; hәcmcә әn böyük olan ikinci seqmentә (orta döş) qanadlar birlәşir. Qarıncıq görünәn 4-10 seqmentdәn ibarәtdir. Ali İ.-ın әksәriyyәtinin dişilәrindә qarıncığın son seqmentlәri teleskopik dartıla bilәn yumurtaqoyana çevrilmişdir; bәzi fәsilәlәrin dişilәrindә bu dartılmayandır, güclü sklerotiklәşmişdir. Erkәklәrin genital aparatının quruluşu müxtәlifdir; onun morfologiyasının xüsusiyyәtlәri mühüm tәsnifat әlamәti sayılır. Bütün dünyada yayılmışlar. 250 min növü mәlumdur. İ. dәstәsinә uzunbığcıqlılar (yaxud ağcaqanadlar), düztikişli qısabığcıqlılar vә dairәtikişli qısabığcıqlılar (yaxud milçәklәr) yarımdәstәlәri daxildir. İ.-ın belә bölünmәsinin әsasını baş vә onun çıxıntılarının, qanad vә döş şöbәsinin quruluşu, pup qişasından yetkin fәrdlәrin çıxma üsulları tәşkil edir. İ.-ın bütün növlәrinin tәqr. yarısı hәr birinin 3 mindәn artıq növü olan 12–15 әn iri fәsilәyә (mәs., uzunayaqlılar, haçalı ağcaqanadlar, bataqlıq ağcaqanadları, fır milçәklәri, ktırlar, vızıldayanlar, şırıldağanlar) aiddir. İ.-ın çoxu yaxşı uçur, böyük mәsafәlәri qәt edirlәr; havada süzmәk vә havadan asılı vәziyyәtdә dayanmaq qabiliyyәtinә malikdirlәr. Xırda formalarını hava kütlәlәri aparır. Nektarla, tozcuqla, bitki, yaxud heyvan mәnşәli çürüntü qalıqları üzәrinә çıxmış mikroorqanizmlәrlә zәngin olan mayelәrlә, onurğalı heyvanların qanı ilә (qnus) qidalanırlar. İ. arasında yırtıcılıq yayılmışdır; yetkin halda qidalanmayan növlәr dә var. Cinsi yolla çoxalırlar; fırmilçәyinin bir sıra növlәri üçün pedogenez – sürfә mәrhәlәsindә çoxalma, bәzilәri üçün partenogenez (erkәklәri ya mәlum deyil, ya da son dәrәcә azdır), mәs., bәzi psixodidlәr, haçalı ağcaqanadlar, lonxopteridlәr vә drozofilidlәr) sәciyyәvidir. Çevrilmә tamdır. İ.-ın әksәriyyәti yumurta qoyur. Bir sıra növlәri diridoğandır. Sürfәlәri suda, torpaqda, oduncaqda, bitki vә heyvan mәnşәli çürüntü qalıqlarıında, bitkilәrin vә heyvanların canlı toxumaların da inkişaf edir. Sürfәlәrin çoxu bağırsaqdan kәnar hәzmә malikdir; bu zaman qida, ifraz edilәn hәzm şirәlәrinin tәsiri ilә bәdәndәn kәnarda hәzm edildikdәn sonra udulur. Puplaşma zamanı növlәrin yalnız az bir hissәsi barama әmәlә gәtirir. Ali milçәklәrin, lvinkaların vә fır milçәklәrinin pupu son mәrhәlәdә olan sürfәnin pupari, yaxud yalançı barama adlanan bәrkimiş kutikulası içәrisindә olur. Saylarının çox olması sayәsindә İ. üzvi maddәlәrin dekstruktorları kimi mühüm rol oynayır. İ.-ın bir sıra növlәri insanda (ev milçәyi, hünülәr, qansoran ağcaqanadlar vә s.) vә ev heyvanlarında (göyünlәr, qaşqaçibinlәr vә s.) xәstәlik törәdicilәrinin keçiricilәridir. Bir çox iki qanadlıların sürfәlәri bitki zәrәrvericilәri, hәmçinin k.t. heyvanlarının, bәzәn dә insanın parazitlәridir. İ.-ın bәzilәri bitki tozlayıcısı vә torpaqәmәlәgәtirәn kimi faydalıdır, digәrlәri mәs., taxinlәr k.t. zәrәrvericilәrini mәhv edirlәr; suda yaşayan İ.-ın sürfәlәri balıqların yemidir vә su hövzәlәrinin özözünә tәmizlәnmә proseslәrindә iştirak edirlәr. İ.-ın bәzi növlәri elmi tәcrübәlәrdә (o cümlәdәn genetik), hәmçinin quru vә su mühitlәrinin ekoloji vәziyyәtinin monitorinqi zamanı test obyektlәr kimi geniş istifadә edilir.
İkiqanadlıların ayrı-ayrı nümayәndәlәri: 1 – dördlәkәli limonid-ağcaqanad (Limonia quadrimaculata); 2 – adi leptidi (Rhagio scolopaceus); 3 – Lundbek göyünü (Hybomitra lundbeck); 4 – mis rәngli lvinka (Sargus cuprarius); 5 – sarı ktır (Laphria flava); 6 – bozumtul yascıl (Hemipenthes morio); 7 – çiçәk şırıldağanı (Myathropa florea); 8 – dördzolaqlı yekәbaş (Conops quadrifasciatus); 9 – adi peyinböcәyi (Scatophaga stercoraria); 10 – Sezar leşyeyәni (Lucilia caesar); 11 – yırtıcı taxin (Tachina fera); 12 – mәdә mozalanı (Gasterophilus intestinalis).
