İKİTAYLI MOLYUSKLAR, y a s t ı q ә l s ә m ә l i l ә r (Bivalvia) – molyusklar tipinә aid ikitәrәfli-simmetrik su onurğasızları sinfi. Erkәn Paleosendәn (500 mln. il әvvәl) mәlumdur.
İkitaylı molyuskun yumşaq bәdәninin quruluş sxemi: 1 – ön bağlayıcı әzәlә; 2 – ön bağırsaq; 3 – mәdә; 4 – qara ciyәr; 5 – ürәk; 6 – böyrәk (perikarda vә manti boşluğuna açılır); 7 – arxa bağlayıcı әzәlә; 8 – anal dәliyi; 9 – çıxış sifonu; 10 – giriş sifonu; 11 – qәlsәmәlәr; 12 – cinsiyyәt vәzisi (qonada); 13 – orta bağırsaq; 14 – ayaq; 15 – ağız payları.
Ən yüksәk inkişafa Tәbaşir dövründә çatmışdı. Yumşaq bәdәni (uz. 1 mm-dәn 1,5 m-әdәk, kütlәsi tәqr. 30 kq-adәk) eyni, yaxud müxtәlifölçülü iki qapaqdan ibarәt çanaqla mühafizә olunur (adı buradandır). Onlar elastiki daxili vә ya xarici bağla (liqamentlә) birlәşmiş vә 1–2 bağlayıcı әzәlәnin (adduktorlar) kömәyi ilә qapanırlar; onların antoqonisti olan elastik liqament çanaqları yarıaçıq saxlayır.
Nәhәng üçbarmaq (Tridacna gigas).
Qapanma, hәmçinin bir qapaqda olan çuxurdan vә digәrindәki çıxıntıdan (yәni dişlәrdәn) ibarәt kilidlә dә tәmin olunur; dişlәr olmaya da bilәr. İ.m.-ın bәdәnindә yanlardan sıxılmış gövdә vә ayaqlar ayırd edilir. İ.m.-ın başı olmur. Gövdә vә ayaq iki taydan әmәlә gәlmiş çanağın içindә yerlәşir. Molyuskların әksәriyyәtindә ayaq pazşәkilli, primitiv formalarda sürünәn pәncәlidir;
Qara dәniz daraqcası (Flexopecten ponticus).
hәrәkәtsiz hәyat tәrzi keçirәnlәrdә (midiyalarda) reduksiya olunmuş, ya da tamamilә yox olmuşdur (stridiyalarda). Əzәlәli ayaq qrunt üstündә bir yerdәn başqa yerә keçmәyә vә ya onun içәrisinә girmәyә kömәk edir. Bir çoxunun ayağında substrata yapışmaq (bәrkimәk) üçün istifadә olunan sekret ifraz edәn bissus vәzisi var. Bәdәni bel tәrәfdә bitişәrәk tayların daxili kәnarlarına bәrkidilәn iki manti lövhәsi ilә örtülmüşdür; arxa hissәdә isә bunlar manti vә bәdәn arasındakı boşluqdan (manti boşluğu) suyu qovanda xiledici vә çıxarıcı sifonlar әmәlә gәtirmişdir. Manti hüceyrәlәrinin sekretlәri çoxqatlı çanağın (balıqqulağının) formalaşmasında iştirak edir (bir sıra formalarda çanaq daxildәn sәdәflә örtülmüşdür). Bәzi İ.m.-da (anodontlar, mirvari ilbizlәri, midilәr) mantiya vә çanaq tayları arasına düşәn yad cisim hissәciklәri sәdәf qatları ilә örtülәrәk mirvariyә çevrilir. Mantinin daxili sәthindәki kirpiklәr suyun manti boşluğu vasitәsilә daim axmasını tәmin edir. Ağız iki cüt pәrlә tәchiz edilmişdir; mәdәsi hәzmdә iştirak edәn vә anaerob şәraitdә orqanizmi oksigenlә tәmin edәn içәrisindә kristal saplaq olan kisәşәkilli kor çıxıntı ilә tәchiz olunmuşdur; başqa molyusklardan fәrqli olaraq, qara ciyәr üç paydan (bәzi növlәrdә hәzm sistemi tamamilә reduksiyaya uğramışdır) ibarәtdir. Əksәr növlәrin qәlsәmәlәri qәlsәmә lövhәlәrindәn tәşkil olunmuşdur. Sinir sistemi üç cüt qanqlidәn әmәlә gәlmişdir. Duyğu orqanları zәif inkişaf etmişdir; bәzilәrindә (mәs., daraqcalar) mantinin kәnarlarında, sifonların dibindә, yaxud qәlsәmәlәrdә fotoreseptorlar yerlәşmişdir; Müvazinәt orqanları olan statosistlәr var. Qan-damar sistemi açıqdır. Əksәriyyәti ayrıcinsiyyәtli, bәzәn hermafroditdirlәr. Mayalanma, adәtәn xaricidir. Bir çox növlәr üzәn sürfәlәrlә (veliger, qloxidi) inkişaf edirlәr. Bәzi İ.m.- da nәsil qayğısına qalma (körpәlәri qәlsәmәlәrdә, yaxud reproduksiya kameralarında bәslәmәk) inkişaf etmişdir.
İ.m. 3 dәstәyә ayrılır: bәrabәrdişlilәr (Taxodonta), müxtәlifәzәlәlilәr (Anisomiaria) vә әsl lövhәqәlsәmәlilәr (Eulamellibranchia). Digәr sistemә görә 14 dәstәsi olan 3 dәstәüstü 130 müasir fәsilәni birlәşdirir. Tәqr. 1000 cinsi (o cümlәdәn anodontlar, dreyssenlәr, makomalar, milәr, çanağılәlәklilәr, ürәyәoxşarlar, triqonilәr, yuvarlaqlar) mәlumdur. Azhәrәkәtli dib heyvanlarıdır. Filtirator, detritofaq, bәzәn dә passiv yırtıcılardır (qruntun sәthindәki qida hissәciklәrini yığır, yaxud sifonun kömәyi ilә xırda onurğasızları sorur). 10 hәftәyә qәdәr susuzluğa dözә bilir (bәzi stridiyalar). Bәzi dәniz İ.m.-ı oduncağı vә daşları oyur, bir çoxu bәrk sәthlәr üzәrindә bio örtük әmәlә gәtirәrәk gәmilәrә vә hidrotexniki qurğulara böyük zәrәr vurur. Şirinsu İ.m.-ının bir hissәsinin sürfәlәri balıqların parazitidir. Ov vә akvakultura obyektidir.
